Psilocybe: het geslacht achter paddo's en truffels

Psilocybe is het geslacht waartoe zowel paddo's als de truffelvormende soorten horen. De naam staat op vrijwel elke verpakking, maar wat die soorten tot één groep maakt blijft meestal onbesproken. Deze pagina legt uit hoe het geslacht is afgebakend, waarom die afbakening in 2007 is aangescherpt en waar de blauwverkleuring vandaan komt. Daarna volgen de Nederlandse soort, het verschil tussen truffelvormers en growkit-soorten, en wat de wet ermee doet.

Belangrijk vooraf: deze pagina geeft algemene informatie en geen medisch advies. De psychoactieve producten zijn bedoeld voor volwassenen van 18 jaar en ouder. Voor onafhankelijke informatie over psychoactieve stoffen kun je terecht bij Trimbos.

Wat is Psilocybe?

Psilocybe is een geslacht van plaatjeszwammen met ruim 150 soorten wereldwijd. Een geslacht is de groep boven de soort: alle leden delen kenmerken die hen van andere groepen onderscheiden. Bij Psilocybe zijn dat er twee.

De naam beschrijft de hoed. Psilocybe komt van twee Griekse woorden, voor kaal en voor hoofd, en verwijst naar het gladde oppervlak zonder schubben of vlokken. De Nederlandse naam kaalkopje is daar een letterlijke vertaling van.

Het eerste kenmerk is de werkzame stof. De soorten maken psilocybine aan, de stof die in het lichaam wordt omgezet in psilocine. Van een deel van de soorten is dat gehalte ook chemisch gemeten; bij de rest blijft het bij de aanwijzing die het tweede kenmerk geeft.

Dat tweede kenmerk is de blauwverkleuring. Beschadig je het vruchtlichaam, dan kleurt de wond binnen enkele minuten blauw tot blauwgroen. Die reactie treedt alleen op waar psilocybine zit, en is daarmee een zichtbaar spoor van de scheikunde eronder.

De soorten lijken verder niet op elkaar. Ze verschillen in grootte, kleur en groeiplaats, van kleine grasbewoners tot fors gebouwde soorten op mest of houtsnippers. Wat hen bindt is niet het uiterlijk maar de stofwisseling.

Het verspreidingsgebied is wereldwijd. Soorten uit het geslacht zijn beschreven van Europa tot Zuid-Amerika, Azië en Oceanië, met de grootste soortenrijkdom in de subtropen. Een deel groeit in grasland, een deel op mest van grazers en een deel op houtsnippers in tuinen en plantsoenen.

Dat laatste substraat verklaart iets. Waar houtsnippers worden gebruikt in het openbaar groen, duiken soms soorten op die er van nature niet thuishoren, meegelift met het materiaal. De groep is daarmee niet zo exotisch als de handelsnamen suggereren.

Waarom zijn er soorten uit het geslacht gehaald?

Omdat het geslacht twee onverwante groepen bleek te bevatten. Moleculair onderzoek liet in de jaren 2000 zien dat de soorten die tot dan toe Psilocybe heetten uiteenvielen in twee takken. Aan de ene kant de blauwverkleurende soorten met psilocybine, aan de andere kant een groep zonder beide eigenschappen.

Die tweede groep is verhuisd. Een voorstel uit 2007 wees het puntig kaalkopje aan als naamdrager van het geslacht, waardoor de naam Psilocybe bij de psychoactieve tak bleef. De soorten zonder blauwverkleuring kregen de naam Deconica, en de nomenclatuurcommissie voor schimmels nam dat voorstel unaniem aan.

Let op: Psilocybe en Deconica zijn sinds 2007 twee verschillende geslachten. Wat in een oudere veldgids als Psilocybe staat, kan dus een Deconica-soort zonder psilocybine zijn. Een geslachtsnaam zegt daarom pas iets als je weet uit welk jaar de bron komt.

Voor wie etiketten leest heeft dat een praktische kant. Namen uit oude gidsen en namen uit de handel lopen niet gelijk, en dat verklaart waarom dezelfde paddenstoel in twee bronnen een andere geslachtsnaam kan dragen.

Waarom worden ze blauw?

Door een enzymcascade die pas in 2020 is opgehelderd. Onderzoekers beschreven dat de reactie in twee stappen verloopt en dat de blauwe kleur niet van één stof komt, maar van een mengsel.

Het enzym PsiP haalt eerst een fosfaatgroep van psilocybine af, waarna het enzym PsiL het vrijgekomen psilocine oxideert. Tot die stap is er nog geen kleur; er ontstaat een reactieve tussenvorm die kort bestaat.

Daarna koppelen die tussenvormen aan elkaar. Er vormen zich ketens van ongeveer drie tot dertien eenheden, die volgens de onderzoekers vooral op één vast punt in het molecuul aan elkaar vastzitten. Juist die ketens absorberen licht op een manier die het oog als blauw ziet.

De reactie start bij beschadiging, omdat enzym en stof dan pas bij elkaar komen. Een ongeschonden vruchtlichaam houdt daarom zijn kleur, terwijl een gekneusde steel binnen enkele minuten verkleurt.

Wat de kleur niet vertelt, is de hoeveelheid. De verkleuring laat zien dát er psilocybine aanwezig was op de beschadigde plek, niet hoeveel. Wij rangschikken producten dan ook niet op kleur; wat wél op een verpakking hoort, staat bij de magic truffels.

Komen er Psilocybe-soorten in Nederland voor?

Ja, één soort is hier algemeen bekend: het puntig kaalkopje, wetenschappelijk Psilocybe semilanceata. De NDFF Verspreidingsatlas noemt de soort vrij zeldzaam op basis van gevalideerde waarnemingen uit 2004 tot 2023, met de Rode Lijst-status "gevoelig".

De groeiplaats is grasland. De atlas noemt matig bemeste weilanden als voornaamste biotoop, met humus als ondergrond. De soort leeft van dood plantaardig materiaal tussen het gras en niet van de mest zelf, ook al staat hij vaak in weiden met vee.

Het seizoen is kort. De vruchtlichamen verschijnen van augustus tot in oktober, en op zachte plekken worden ze soms later nog gemeld. Het gaat om kleine paddenstoelen met een spitse hoed, die tussen het gras nauwelijks opvallen.

Waarom hier geen zoekhulp staat

Deze pagina beschrijft de soort, maar helpt niet zoeken. Paddenstoelen met een hallucinogene werking staan op Lijst II van de Opiumwet. Dat geldt voor een exemplaar in een weiland net zo goed als voor een product uit een winkel.

Daar komt een tweede reden bij. In hetzelfde grasland groeien soorten die er in het veld op lijken en die niet onschuldig zijn, en dat onderscheid vraagt kennis die een webpagina niet overdraagt. Wij publiceren daarom geen kenmerkenlijst, geen vindplaatsen en geen seizoenstips.

Welke Psilocybe-soorten vormen truffels?

Een klein deel van het geslacht. Sommige soorten vormen naast of in plaats van een paddenstoel een sclerotium: een hard knolletje onder de grond waarin de schimmel voeding opslaat. Psilocybe mexicana en Psilocybe tampanensis zijn de bekendste vormers.

Dat verschil is geen detail, want het bepaalt de juridische positie van het product. Knolletje en vruchtlichaam zijn twee delen van hetzelfde organisme met dezelfde werkzame stof, maar de wet behandelt ze niet gelijk. Hoe die scheiding loopt, staat op de pagina paddo of truffel.

Sclerotia zijn bovendien geen uitzondering binnen het rijk van de schimmels. Ook soorten zonder psilocybine vormen zulke knolletjes, als overlevingsvorm voor een droge of koude periode. Wat de psilocybe-truffels bijzonder maakt is niet de vorm, maar de stof die erin wordt opgeslagen.

Welke handelsnamen bij welke soort horen is een verhaal apart. Namen als Hollandia en Utopia komen in de wetenschappelijke soortenlijsten niet voor; het zijn kwekersnamen. De vergelijking tussen soortnaam en handelsnaam staat in het overzicht van paddenstoelensoorten.

Wat is het verschil met de soort in een growkit?

De kweeksets gaan om één soort: Psilocybe cubensis. Die vormt geen bruikbare sclerotia maar juist vruchtlichamen, en laat zich op een substraat betrouwbaar telen. Dat maakt hem de standaardsoort voor kweken.

De namen op de dozen zijn geen soorten. Golden Teacher, McKennaii en Mazatapec staan voor kweekvarianten binnen Psilocybe cubensis, vernoemd naar een herkomstgebied, een persoon of het uiterlijk. Welke variant in welke kit zit, staat bij de growkits.

De vormen waarin je het geslacht tegenkomt verschillen dus in twee opzichten tegelijk: in welk deel van de schimmel je voor je hebt, en in wat de wet ermee doet.

Wat zegt de wet over Psilocybe?

Paddenstoelen met een hallucinogene werking staan sinds 2008 op Lijst II van de Opiumwet. Trimbos beschrijft dat het sindsdien verboden is om paddo's te verkopen, en dat het verbod zowel verse als gedroogde exemplaren omvat.

Die lijst zegt iets over de indeling. De Opiumwet kent twee lijsten, en Lijst II is de lijst van de zogeheten softdrugs, waar ook cannabis op staat. Lijst I is voorbehouden aan harddrugs zoals MDMA en LSD, en daar staan ook de losse stoffen psilocine en psilocybine. De paddenstoel als geheel staat dus op een andere lijst dan de zuivere stof; Trimbos plaatst paddo's uitdrukkelijk in de tweede categorie.

Wat die indeling niet betekent, is dat er niets aan vastzit. Verkoop is verboden en dat verbod geldt voor het hele land, ongeacht de vorm waarin de paddenstoel wordt aangeboden.

Verse truffels vallen daarbuiten. Trimbos noemt ze legaal verkrijgbaar omdat het geen paddenstoelen zijn, terwijl ze dezelfde werkzame stoffen bevatten. Verkoop gaat uitsluitend naar volwassenen van 18 jaar en ouder.

Een kweekset is eveneens toegestaan. De wet richt zich op de paddenstoel en niet op de set, dus verkoop en bezit daarvan mogen; wat eruit groeit valt wel onder het verbod op telen en bezitten. De volledige uitleg met bronnen staat op de pagina over de wetgeving rond paddenstoelen.

Het assortiment zelf staat verspreid over de categoriepagina's. De andere soorten in de winkel vind je in het overzicht van paddenstoelensoorten, en alle onderwerpen komen samen op de pagina over paddenstoelen.

Deze pagina is algemene informatie en geen medisch advies. De producten op mushrooms.nl zijn geen geneesmiddel. Raadpleeg je huisarts of apotheker bij twijfel, zwangerschap, borstvoeding, medicijngebruik of een psychische aandoening.