Lion's mane (pruikzwam)

Lion's mane is de handelsnaam van een paddenstoel die in het Nederlands pruikzwam heet en wetenschappelijk Hericium erinaceus. De soort valt op doordat hij niet op een paddenstoel lijkt: geen hoed met steel, maar een witte bol met lange hangende stekels. Deze pagina beschrijft hoe je de soort herkent, waar hij in Nederland voorkomt, hoe hij voor supplementen wordt gekweekt en waar je op let bij een product.

Hoe herken je lion's mane?

Lion's mane herken je aan de stekels. Het vruchtlichaam vormt een compacte massa waaruit lange, witte tot lichtgele stekels naar beneden hangen, die met de tijd geler worden. Jonge exemplaren zijn helder wit en ogen bijna als een pluk wol.

Die vorm verklaart beide namen. In het Engels doet het geheel denken aan de manen van een leeuw; in het Nederlands aan een pruik. Het is een van de weinige paddenstoelen die je zonder mycologische kennis kunt herkennen, juist omdat er geen soort is die er in Nederland sterk op lijkt.

Anders dan bij reishi, waar de gekweekte soort van de Europese afwijkt, gaat het hier om één soort. Binnen het geslacht Hericium bestaan wel verwanten met een vergelijkbare bouw. Die vormen echter vertakte structuren met kortere stekels, terwijl lion's mane één ongedeelde massa maakt. Voor een supplement doet dat onderscheid er weinig toe, want het etiket vermeldt de soortnaam.

De kleur verandert met de leeftijd. Een jong exemplaar is zuiver wit; naarmate het ouder wordt trekt de massa naar geel en uiteindelijk naar bruin. Bij gekweekte exemplaren wordt daarom vroeg geoogst, wanneer de stekels nog licht van kleur zijn.

Ook de geur en structuur zijn kenmerkend. Het vruchtlichaam voelt stevig en vezelig aan, en in de keuken wordt de soort vergeleken met zeevruchten vanwege die draderige structuur. Als eetbare paddenstoel is lion's mane in Nederland alleen uit kweek verkrijgbaar.

Komt de pruikzwam in Nederland voor?

Ja, maar zeldzaam. De Nederlandse Mycologische Vereniging beschrijft de pruikzwam als bedreigd op de Rode Lijst, met een aantal vondsten dat de afgelopen tien jaar schommelde tussen 15 en 40 exemplaren per jaar. In 2016 riep de vereniging de soort uit tot paddenstoel van het jaar.

De groeiplaats is specifiek. In 95 procent van de gevallen verschijnt de soort op oude beuken of beukenstammen, in holtes en spleten van staande loofbomen, vaak meters boven de grond. De vondsten concentreren zich in Gelderland, Brabant en de Hollandse duinen.

Die voorkeur voor oude bomen maakt de soort een graadmeter. De vereniging noemt hem een ambassadeur van monumentale beukenbossen, omdat hij alleen voorkomt waar oude stammen blijven staan. Waar bos intensief wordt beheerd en dood hout wordt opgeruimd, verdwijnt de soort.

Elders in de wereld ligt dat anders. De soort komt van nature voor in Azië, Europa en Noord-Amerika, en is in delen van Azië al lang bekend als eetbare paddenstoel. De zeldzaamheid is dus een Nederlands gegeven en geen eigenschap van de soort zelf.

Wilde exemplaren pluk je niet

Een wilde pruikzwam laat je staan. De soort is zeldzaam en beschermd, en de aantallen zijn te klein om plukken te verantwoorden. Daar komt bij dat de vindplaats meestal hoog in een oude beuk zit, buiten bereik.

Het Voedingscentrum raadt het zelf plukken van paddenstoelen in het bos sowieso sterk af, omdat giftige soorten soms nauwelijks van niet-giftige te onderscheiden zijn. Bij deze soort speelt daarbovenop de beschermingsstatus. De supplementen in de winkel komen dan ook nooit uit de Nederlandse natuur.

Wie de soort in het wild tegenkomt, doet er goed aan de vondst te melden bij een mycologische vereniging in plaats van hem mee te nemen. Bij een soort met enkele tientallen waarnemingen per jaar telt elke registratie mee voor het beeld van de verspreiding.

Hoe wordt lion's mane gekweekt?

Voor supplementen wordt lion's mane gekweekt op een voedingsbodem, meestal een mengsel op basis van hout of graan. Daarmee wordt de natuurlijke groeiplek nagebootst: de soort is in het wild een houtbewoner.

Gecontroleerde kweek heeft een praktisch voordeel boven wildpluk. De omstandigheden blijven per oogst gelijk, waardoor ook de samenstelling van het extract vergelijkbaar blijft. Bij wilde exemplaren varieert dat met de boom, het seizoen en de standplaats.

Er is ook een minder voor de hand liggend voordeel. Een gekweekt exemplaar groeit op een bekend substraat, waardoor duidelijk is wat de schimmel heeft opgenomen. Bij een soort die in het wild op oude bomen groeit, is dat afhankelijk van de gastheer en de omgeving.

De kweek verloopt in twee fasen. Eerst doorgroeien de schimmeldraden het substraat volledig; dat netwerk heet mycelium. Pas daarna vormt de schimmel vruchtlichamen, de stekelige massa die wordt geoogst. Welke van die twee in een product terechtkomt, maakt verschil.

Die tweede fase kost tijd, en dat verklaart een deel van het prijsverschil tussen producten. Een product op basis van doorgroeid substraat is sneller klaar dan een extract waarvoor eerst vruchtlichamen moeten worden geoogst. Wat je betaalt, hangt dus samen met welk deel is verwerkt.

Na de oogst volgt de bewerking. Voor een extract wordt het materiaal gedroogd en daarna uitgetrokken, met heet water, met alcohol, of met beide na elkaar. Bij een dubbelextract komen verschillende stoffen mee, omdat de ene groep in water oplost en de andere in alcohol.

Vruchtlichaam of schimmeldraden?

Het verwerkte deel bepaalt de samenstelling van een extract. Een extract uit het vruchtlichaam bevat andere hoeveelheden werkzame stof dan een product op basis van schimmeldraden met het substraat eraan vast.

Let op: een extract uit het vruchtlichaam is niet hetzelfde als een product van mycelium. Het vruchtlichaam is het geoogste, stekelige deel. Mycelium is het draadnetwerk dat het substraat doorgroeit, en dat wordt soms mét dat substraat verwerkt. Op een etiket dat "fruiting body" of "vruchtlichaam" vermeldt, weet je welk deel je koopt.

Dat onderscheid is de belangrijkste vraag bij een aankoop. De producten in ons assortiment vermelden het gebruikte deel op de verpakking; de samenstelling per product staat bij de functionele paddenstoelen.

Waarom heet het in de winkel lion's mane?

De Engelse naam won het in de handel van de Nederlandse. Dat komt doordat de supplementenmarkt voor functionele paddenstoelen grotendeels uit het Engelse taalgebied is overgewaaid, met de bijbehorende productnamen.

Voor de vindbaarheid maakt dat uit. Wie in het Nederlands naar "pruikzwam" zoekt, komt eerder bij natuurinformatie uit; wie "lion's mane" zoekt, bij producten. Het gaat om dezelfde soort, alleen met een ander publiek eromheen.

Op deze site gebruiken we lion's mane als hoofdterm, met pruikzwam als Nederlandse naam erbij. De wetenschappelijke naam Hericium erinaceus is de enige aanduiding die internationaal eenduidig is.

Welke stoffen zitten erin?

Lion's mane bevat hericenonen, een stofgroep die vooral in het vruchtlichaam voorkomt, en beta-glucanen, de voedingsvezels uit de celwand die vrijwel elke paddenstoel heeft. Op etiketten wordt vaak een minimumgehalte hericenonen per portie vermeld.

Naast hericenonen bevat de soort erinacines, een verwante stofgroep die vooral in de schimmeldraden voorkomt in plaats van in het vruchtlichaam. Dat is een tweede reden waarom het verwerkte deel de samenstelling bepaalt: de twee groepen zitten niet op dezelfde plek in het organisme.

Onderzoek naar deze stoffen loopt nog en is beperkt van omvang. Wat er wel en niet uit blijkt, met het bewijsniveau erbij, staat op de pagina over de werking van paddenstoelen. Wij doen geen uitspraken over gezondheidseffecten: voor voedingssupplementen geldt het claimverbod waarop de NVWA toeziet.

Dat claimverbod is geen formaliteit. Het betekent dat een verkoper pas iets over gezondheid mag beweren als die claim op EU-niveau is beoordeeld en goedgekeurd. Voor paddenstoel-extracten is dat tot op heden niet gebeurd, dus elke gezondheidsbelofte die je erbij leest, is er een te veel.

Waar let je op bij een product?

Bij een product zijn vier dingen van het etiket af te lezen, en die zeggen samen meer dan een merknaam.

• Welk deel is verwerkt. Vruchtlichaam, schimmeldraden of een combinatie; dat bepaalt de samenstelling.
• Waarop het is gestandaardiseerd. Een minimumgehalte per portie is concreter dan een percentage zonder context.
• Wat de vorm is. Capsules bevatten een vaste hoeveelheid, poeder doseer je zelf.
• Wat er verder in zit. Een korte ingrediëntenlijst zonder vulstoffen laat zien dat je extract koopt en geen mengsel.

Die vier samen maken producten vergelijkbaar. Twee potten met dezelfde soortnaam op het etiket kunnen in samenstelling flink uiteenlopen, en dat verschil zie je pas als je de declaratie leest in plaats van de voorkant.

Wat er niet op hoort, is een belofte over gezondheid. Zulke claims zijn voor supplementen alleen toegestaan als ze op EU-niveau zijn goedgekeurd, en voor paddenstoel-extracten bestaan die goedkeuringen niet.

Een laatste punt betreft de naamgeving. In de handel wordt lion's mane soms aangeduid met alleen de Latijnse naam, soms met de Nederlandse, en soms met een merknaam waarin geen van beide voorkomt. De soortnaam op het etiket is het enige wat vaststaat; een merknaam zegt niets over de inhoud.

Hoe je capsules en poeders bewaart, staat op de pagina over paddenstoelen bewaren en gebruiken. De andere soorten in het assortiment vind je in het overzicht van paddenstoelensoorten, en alle onderwerpen staan op de pagina over paddenstoelen.

Deze pagina is algemene informatie en geen medisch advies. De producten op mushrooms.nl zijn geen geneesmiddel. Raadpleeg je huisarts of apotheker bij twijfel, zwangerschap, medicijngebruik of een psychische aandoening.